สารหนู ภัยเงียบใกล้ตัว

สารหนูคืออะไร? พบได้จากที่ไหน และอันตรายอย่างไร

สารหนู (Arsenic) เป็นธาตุกึ่งโลหะที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติ พบกระจายอยู่ในเปลือกโลก สามารถปนเปื้อนในดิน น้ำ และอากาศ รวมถึงเกิดจากกิจกรรมทางอุตสาหกรรมบางประเภท

สารหนูชนิดอนินทรีย์ (Inorganic Arsenic) พบได้ในดิน หิน แร่ และน้ำใต้ดิน รวมถึงพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบจากกิจกรรมอุตสาหกรรม เป็นรูปแบบที่มีความเป็นพิษสูงและเป็นอันตรายต่อสุขภาพมากกว่า

สารหนูชนิดอินทรีย์ (Organic Arsenic) พบได้ในอาหารทะเล เช่น ปลา กุ้ง ปู และหอย โดยทั่วไปมีความเป็นพิษต่ำกว่าสารหนูชนิดอนินทรีย์อย่างมาก

แหล่งที่อาจพบสารหนู

แหล่งน้ำใต้ดินและน้ำบาดาลที่มีการปนเปื้อน

ดินและแร่ธาตุตามธรรมชาติ

พื้นที่เหมืองแร่และโรงงานถลุงโลหะ

กระบวนการผลิตสารเคมีและอุตสาหกรรมบางประเภท

อาหารและพืชผลทางการเกษตรที่ได้รับน้ำหรือดินปนเปื้อน

สารหนูเข้าสู่ร่างกายได้อย่างไร? สารหนูสามารถเข้าสู่ร่างกายได้หลายช่องทาง โดยช่องทางที่สำคัญ ได้แก่

การรับประทานอาหารและน้ำดื่ม เช่น ดื่มน้ำจากแหล่งที่ปนเปื้อนสารหนู รับประทานอาหารที่ปลูกหรือปรุงด้วยน้ำปนเปื้อน

1.การสูดดม การหายใจเอาฝุ่น ควัน หรือไอระเหยที่มีสารหนูปนเปื้อน โดยเฉพาะในพื้นที่ทำงานที่เกี่ยวข้องกับเหมืองแร่และอุตสาหกรรม

2.การสัมผัสทางผิวหนัง การสัมผัสดิน น้ำ หรือสารเคมีที่มีสารหนูปนเปื้อน โดยเฉพาะการสัมผัสสารหนูบางรูปแบบหรือสารละลายที่มีความเข้มข้นสูง

เมื่อเข้าสู่ร่างกาย สารหนูบางส่วนจะถูกดูดซึมเข้าสู่กระแสเลือด ก่อนถูกเปลี่ยนแปลงและกำจัดออกจากร่างกายผ่านทางปัสสาวะ อย่างไรก็ตาม การได้รับสารหนูซ้ำ ๆ อาจทำให้เกิดผลกระทบต่อสุขภาพในระยะยาวได้

ผลกระทบต่อสุขภาพจากสารหนู 

1.การได้รับสารหนูแบบเฉียบพลัน (Acute Exposure) เกิดจากการได้รับสารหนูในปริมาณมากภายในระยะเวลาสั้น ๆ เช่น การรับประทานสารที่ปนเปื้อนโดยไม่ได้ตั้งใจ อาจทำให้เกิดอาการอย่างรวดเร็ว ได้แก่

• ระบบทางเดินอาหาร คลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง และท้องเสียรุนแรง บางรายอาจถ่ายเป็นเลือด
• ระบบประสาท เวียนศีรษะ ชาปลายมือปลายเท้า กล้ามเนื้ออ่อนแรง และอาจเกิดความผิดปกติของการทำงานของสมอง
• ระบบหัวใจและหลอดเลือด  ความดันโลหิตต่ำ หัวใจเต้นผิดจังหวะ และอาจเกิดภาวะช็อก
• ระบบไตและตับ การทำงานของไตและตับผิดปกติ ในกรณีรุนแรงอาจเกิดภาวะไตวายเฉียบพลัน

2.การได้รับสารหนูแบบเรื้อรัง (Chronic Exposure) เกิดจากการได้รับสารหนูในปริมาณไม่มาก แต่ได้รับอย่างต่อเนื่องเป็นเวลาหลายเดือนหรือหลายปี เช่น การดื่มน้ำที่ปนเปื้อนสารหนูเป็นประจำ โดยอาการอาจไม่ปรากฏในระยะแรก แต่ค่อย ๆ ส่งผลกระทบต่ออวัยวะต่าง ๆ

• ผิวหนัง ผิวคล้ำผิดปกติ มีจุดด่างดำหรือจุดสีจางกระจายตามร่างกาย ผิวหนังหนาตัว โดยเฉพาะบริเวณฝ่ามือและฝ่าเท้า
• ระบบประสาท ชาปลายมือปลายเท้า ปวดแสบปวดร้อน กล้ามเนื้ออ่อนแรง และอาจมีปัญหาด้านการทรงตัว
• ระบบหัวใจและหลอดเลือด  เพิ่มความเสี่ยงต่อโรคหัวใจและหลอดเลือด รวมถึงความผิดปกติของระบบไหลเวียนโลหิต
• ระบบทางเดินหายใจ  เพิ่มความเสี่ยงต่อโรคปอดและมะเร็งปอด
• ระบบเมตาบอลิซึม  มีความสัมพันธ์กับความเสี่ยงต่อโรคเบาหวานชนิดที่ 2
• โรคมะเร็ง เพิ่มความเสี่ยงต่อมะเร็งผิวหนัง มะเร็งปอด และมะเร็งกระเพาะปัสสาวะ

วิธีการป้องกันจากสารหนู 

1. เลือกดื่มน้ำจากแหล่งที่ปลอดภัย

• เลือกน้ำดื่มที่ผ่านการตรวจสอบคุณภาพตามมาตรฐาน
• หลีกเลี่ยงการดื่มน้ำจากแม่น้ำ ลำคลอง หรือน้ำบาดาลที่ยังไม่ได้ตรวจสอบคุณภาพ
• หากอยู่ในพื้นที่เสี่ยง ควรตรวจสอบคุณภาพน้ำก่อนนำมาใช้บริโภคหรือประกอบอาหาร
• เลือกใช้เครื่องกรองน้ำที่ได้รับการรับรองว่าสามารถกำจัดสารหนูได้

2. เลือกรับประทานอาหารอย่างเหมาะสม

• ล้างผักและผลไม้ด้วยน้ำสะอาดก่อนรับประทาน
• เลือกรับประทานอาหารจากแหล่งผลิตที่เชื่อถือได้
• รับประทานอาหารให้หลากหลาย ไม่บริโภคอาหารชนิดเดิมซ้ำ ๆ เป็นประจำ
• หลีกเลี่ยงอาหารจากพื้นที่ที่มีประกาศเตือนการปนเปื้อน

3. หลีกเลี่ยงพื้นที่เสี่ยง

• ไม่สัมผัสดินหรือน้ำในพื้นที่ที่มีการปนเปื้อนโดยตรง
• ติดตามประกาศเตือนจากหน่วยงานภาครัฐ
• หลีกเลี่ยงการใช้น้ำจากแหล่งที่ยังไม่ผ่านการตรวจสอบ

4. ป้องกันตนเองในสถานที่ทำงาน

• สวมหน้ากากและอุปกรณ์ป้องกันตามลักษณะงาน
• สวมถุงมือและชุดป้องกันเมื่อทำงานเกี่ยวข้องกับสารเคมี
• ล้างมือและทำความสะอาดร่างกายหลังปฏิบัติงาน
• เปลี่ยนเสื้อผ้าก่อนกลับบ้าน เพื่อป้องกันการนำฝุ่นปนเปื้อนเข้าสู่ที่พักอาศัย

5. เฝ้าระวังสุขภาพอย่างสม่ำเสมอ ผู้ที่อาศัยอยู่ในพื้นที่เสี่ยง หรือมีประวัติสัมผัสสารหนูเป็นเวลานาน ควรเข้ารับการประเมินสุขภาพและตรวจตามคำแนะนำของแพทย์

เมื่อสงสัยว่าได้รับสารหนู ควรทำอย่างไร?

อาการที่ไม่ควรมองข้าม หากมีประวัติสัมผัสหรือรับประทานสิ่งที่สงสัยว่าปนเปื้อนสารหนู ร่วมกับอาการคลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง ท้องเสียรุนแรง ชาปลายมือปลายเท้า หรืออ่อนแรง ควรรีบไปโรงพยาบาลทันที หากสงสัยว่าได้รับสารหนูเฉียบพลัน ไม่ควรรอให้มีอาการ และไม่ควรทำให้อาเจียนเอง